Brussels (c) Visit Brussels - Eric Danhier.
door Bart Van Loo, auteur van De Bourgondiërs

Brussel

KMSKB

1. KMSKB

In het Old Masters Museum, onderdeel van het KMSKB, is het niet moeilijk om je laatmiddeleeuwse hart op te halen. Om te beginnen zijn er enkele panelen van de fameuze kopie die Michel Coxie op vraag van koning Filips II tussen 1557 en 1559 van het Lam Gods (1432) maakte. Hij doet meer dan kopiëren, zet het werk naar zijn hand en vervangt bv. de opdrachtgevers Joos Vijd en Elisbath Borluut door de evangelisten Johannes en Marcus.

Voor diezelfde Filips II maakte Coxie ook nog een kopie van Rogier van der Weydens Kruisafneming, die hier niet hangt (daarvoor moet je naar het Prado in Madrid), maar wel een ander topwerk: het portret van Antoon van Bourgondië (ca. 1463), de Grote Bastaard. Filips de Goede had wel 26 onwettige kinderen, maar deze Antoon droeg hij een bijzonder warm hart toe en hij nam hem dan ook op in de Orde van het Gulden Vlies - de halsketting op het portret bewijst dat. Kijk naar die blik, zo doortastend en toch ligt er een kleine kwetsbaarheid in. 

Het is minstens zo mooi als het portret dat van der Weyden van Filips troonopvolger Karel de Stoute maakte (dat bevindt zich in Wenen). Maar ook in dit museum hangt een aan van der Weyden (of zijn atelier) toegeschreven portret van Karel de Stoute. En alsof dat nog niet genoeg is, kun je wegdromen bij werken van Hans Memling en Dirk Bouts. Mis zeker niet diens Marteldood van de onschuldige graaf (1473-1475), een rechtstreekse doorkijk naar het wonderlijke Bourgondische tijdperk dat natuurlijk niet van moord en doodslag verstoken bleef.

Voor wie meer wil:
In 1872 maakte Emile Wauters twee werken die je hier kunt bewonderen en die rechtstreeks naar het Bourgondische tijdvak verwijzen. De waanzin van Hugo van der Goes verwijst naar de verwarde laatste jaren die Hugo van der Goes doorbracht in het Rood-Klooster, gelegen in het Zoniënwoud bij Oudergem. Maria van Bourgondië voor de schepenen van Brugge neemt ons dan weer mee naar het moment dat de dochter van de in 1477 omgekomen Karel de Stoute zweert om de privileges van de stad te respecteren.  

© BVL

Regenschapstraat 3, 1000 Brussel
Di-Vr 10-17u, Za-Zo 11-18u
Betalend
www.fine-arts-museum.be

Parvis Sainte Gudule-Olivier van de Kerchove

2. Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele

Op 18 juni 1464 verwisselde Rogier van der Weyden, de officieuze opvolger van Jan van Eyck aan het Bourgondische hof, het tijdelijke met het eeuwige. Een zoveelste gewaardeerde sterveling van wie de ouder wordende Filips de Goede afscheid moest nemen. De stadsschilder - in Brussel als dusdanig aangesteld in 1436 - die ongeveer 64 jaar moet zijn geweest, heette in wezen Rogier de la Pasture, maar in Brussel kreeg zijn naam een Dietse pendant — ‘pasture’ betekent trouwens letterlijk ‘weide’. Op zijn grafsteen in de collegiale kerk – die pas veel later een kathedraal werd - volstond de benaming ‘meester Rogier’ om duidelijk te maken over wie het ging. De stad liet een eerbetoon in het Latijn op zijn tombe beitelen: ‘Brussel betreurt uw dood en vreest dat zij niemand van uw bekwaamheid zal kunnen vinden.’ 

Van zijn graf is helaas geen spoor meer maar laat het duidelijk zijn dat deze kathedraal getuige is geweest van meer Bourgondisch verdriet. Zo werd hier in 1446 Catharina van Valois, de eerste vrouw van Karel de Stoute ten grave gedragen. Godzijdank deelde men hier ook in enig geluk: Margaretha van Oostenrijk, de tante van keizer Karel, werd hier gedoopt. En uiteraard riep Filips de Goede hier een keer, en wel in 1435, een kapittel van het Gulden Vlies samen. Filips hield van Brussel, in het bijzonder van het Paleis op de Koudenberg. 

© BVL / MEER

Wilde Woudstraat 15, 1000 Brussel
Ma-Vr 7-18u, Za 8-15u30, Zo 14-18u
Vrije toegang
cathedralisbruxellensis.be

KBR, Librije van de Bourgondische hertogen (c) KBR

3. KBR, Librije van de Bourgondische hertogen

Wat een plek! Het ganse Bourgondische tijdperk, vertrekkende van de wereldvermaarde Librije van de hertogen, een manuscriptenverzameling van een bloedstollende schoonheid, is hier gegoten in een origineel museum. En wel in Brussel, vlak bij de locatie waar het Paleis op de Coudenberg troonde, de plek waar Filips de Goede ontelbare uren sleet, en waar hij de opdracht gaf tot het maken van zoveel verluchte geschriften. Het is niet meer dan normaal dat ontelbare toeristen ter wereld zich komen vergapen aan de prachtige miniaturen, oude handschriften en eerste voorbeelden van de boekdrukkunst. 

De fragiele geschriften van weleer mogen niet langer dan drie-vier maanden aan het licht worden blootgesteld en moeten regelmatig worden vervangen door andere. Er is godzijdank keuze genoeg om een verbluffende roulatie tot stand te brengen. Maar het heeft bijgevolg weinig zin om hier aan een opsomming te beginnen, al moet iedereen wel beseffen dat de kans groot is dat je hier stuit op de wereldberoemde miniatuur van Rogier van der Weyden met daarop Filips de Goede, Karel de Stoute, kanselier Rolin en nog wat hoogwaardigheidsbekleders. En vooral zie je treffend hoe de hertog een verlucht handschrift in ontvangst neemt. 

Het is heel symbolisch dat dit museum er op deze plek komt: de Librije van de Bourgondische hertogen vormt immers het begin van wat later zou uitgroeien tot de Koninklijke Bibliotheek van België. 

© BVL / MEER

Opening museum 18 september 2020
Kunstberg 28, 1000 Brussel
Di-Zo 10-18u
Betalend
www.kbr.be

Bellevue Museum Facade, Brussels (c) Fonds Bellevue

4. Coudenberg

Naarmate het rijk van Filips de Goede uitdijde, nam ook zijn verrukkelijke Brusselse paleis in omvang toe. De Koudenberg symboliseerde de mateloze omvang van de Bourgondische ambitie. De vorst die in dit indrukwekkende complex verbleef, kon alleen maar de groothertog van het Westen zijn, de ongekroonde koning van de Nederlanden. 

Kijk maar naar het schilderij die Jan Brueghel de Jonge er rond 1627 van maakte. Hier wil je toch meteen naar toe! Door de gangen dwalen van het paleis waar Filips de Goede en Karel de Stoute zoveel uren sleten, waar vader Filips op 14 januari 1457 in een onvergetelijke woede ontstak tegen zijn zoon, waar die laatste een maand later zijn dochter Maria van Bourgondië liet dopen, maar ook de plek waar de eerste erotische verhalenbundel uit de Franse literatuur tot stand kwam. 

Driewerf helaas, het is niet meer mogelijk. Deze prinselijke residentie ging in 1731 in vlammen op, en samen daarmee wellicht ook een aantal dynastieke portretten van de hand van Jan van Eyck. Een handige historicus maakt van deze gelegenheid natuurlijk gebruik om te vertellen dat vele jaren later op de verkoolde fundamenten een belangrijk nieuw paleis verrees - het Koninklijke Paleis van België - en dat je het verleden dus nog altijd een beetje kunt aflezen in het heden.

Dat laatste valt ook letterlijk te nemen, want de kelders van het oude Paleis zijn er nog. Via het BELvue museum kun je afdalen in deze onderaardse gewelven en dromen van de vaten Beaune die hier lagen te rijpen. Sssst… hier weerklonken niet alleen de voetstappen van Filips de Goede, maar later ook nog die van Karel V. Als je hier diep ademhaalt, zuig je de geschiedenis zo naar binnen. 

© BVL / MEER

BELvue museum, Paleizenplein 7, 1000 Brussel
Di-Vr 9u30-17u, Za-Zo en vakanties: 10-18u
Betalend
Coudenberg.brussels

Grand Place- City Hall - Brussel

5. Stadhuis

Het ambulante Bourgondische hof hield in de loop van de vijftiende eeuw steeds vaker in Brussel halt. De stad voer er wel bij en deed er alles aan om het de hertog naar zijn zin te maken. Zo investeerde men niet alleen flink in de uitbreiding en verfraaiing van het paleis, er volgden ook verbouwingswerken in de stad zelf. Het vlakbij gelegen Warandepark en het wildrijke Zoniënwoud bekoorden uiteraard de aan de jacht verslingerde Bourgondiërs. Brugge had faam gemaakt als handels- en geldcentrum, Gent gaf zich om de haverklap over aan halsbrekende opstanden, maar Brussel leek alles te hebben om tot een behaaglijke residentie uit te groeien. 

In 1435 benoemde het stadsbestuur de toen al beroemde Rogier van der Weyden tot stadsschilder, een baan die speciaal voor hem in het leven werd geroepen. Van der Weyden mocht meteen vier gigantische gerechtigheidstaferelen maken in het stadhuis, waarvan de eerste vleugel net was afgeraakt. Brussel wilde met dit ambitieuze gebouw het onder Filips de Stoute en Jan zonder Vrees vervaardigde stadhuis van Brugge naar de kroon steken. In 1444 legde een elfjarige Karel de Stoute de eerste steen van de tweede vleugel die een stuk kleiner zou blijven dan het gedeelte waar sinds 1439 de Van der Weydens hingen. Helaas zouden deze door talloze bezoekers als absolute meesterwerken bestempelde schilderijen verloren gaan in het bombardement dat Lodewijk XIV in 1695 over Brussel ontketende.

© BVL / MEER

Grote Markt, 1000 Brussel
Rondleidingen op wo en zo
Betalend
www.brussel.be/stadhuis

Terug naar boven